บทอ่านสำหรับทำแบบทดสอบก่อนเรียนและหลังเรียน

ชีวการเมือง: เมื่อโรคระบาดเผยโฉมหน้าอำนาจรัฐไทย

การระบาดของไวรัสโควิด-19 นับเป็นการระบาดในวงกว้างที่ส่งผลกระทบต่อคนไทยทั้งประเทศ ท่ามกลางความกังวลเมื่อรัฐประกาศตัวเลขคนติดเชื้อและคนตายเพิ่มขึ้นทุกวัน ความหวังเดียวที่พอประคับประคองคนไทยให้ใช้ชีวิตต่อไปได้คือ “วัคซีน” อย่างไรก็ตาม การจัดหาวัคซีนของรัฐบาลไทยกลับเป็นไปอย่างล่าช้า วัคซีนตัวหลัก AstraZeneca ผลิตและส่งมอบไม่ทัน วัคซีนตัวช่วย Sinovac ก็มีประสิทธิภาพไม่น่าเชื่อถือ และพบว่าก่อให้เกิดผลข้างเคียงร้ายแรง เช่น อัมพาตหรือเสียชีวิต กระทั่งถูกสั่งระงับใช้งานในหลายประเทศ เช่น สิงคโปร์ แม้ข่าวด้านลบจะออกมาอย่างต่อเนื่อง แต่รัฐบาลไทยยังคงเดินหน้าสั่งวัคซีนเจ้าปัญหาเข้ามาอีกจำนวนมาก ในขณะเดียวกันก็ปฏิเสธไม่เข้าร่วมโครงการเพื่อการเข้าถึงวัคซีนโควิด-19 ระดับโลก (COVAX) ซึ่งเป็นช่องทางเข้าถึงวัคซีนคุณภาพในราคาต่ำ ขณะที่ประเทศอื่น ๆ ในอาเซียนเข้าร่วมกันหมด ประชาชนจำนวนมากจึงเริ่มวิพากษ์วิจารณ์นโยบายจัดหาวัคซีนของรัฐบาลอย่างต่อเนื่อง

ท่ามกลางความอลหม่านของการจัดหาวัคซีน งานวิจัยเรื่อง “ชีวการเมืองกับขบวนการสร้างชาตินิยมแบบไทยในภาวะโรคระบาดโควิด-19: ศึกษานโยบายวัคซีนของรัฐไทย” ได้อธิบายไว้ว่า โรคระบาดทำให้รัฐมีอำนาจในการควบคุมชีวิตพลเมืองมากขึ้น โดยข้ออ้างในการปกป้องชีวิตมนุษย์จากภัยคุกคามอย่างเชื้อโรค แต่การรวมศูนย์อำนาจและการตัดสินใจเช่นนี้กลับไม่อาจถูกตรวจสอบได้โดยประชาชนที่ได้รับผลกระทบ ในทางกลับกัน ผู้ที่ลุกขึ้นมาตรวจสอบหรือกระด้างกระเดื่องต่อรัฐกลับถูกดำเนินคดีและแปะป้ายให้เป็นพวกชังชาติ ความคิดเช่นนี้ได้รับการหนุนโดยประชาชนบางส่วนที่ถูกโน้มน้าวให้หวาดผวาเชื้อโรค และยอมจำนนต่อมาตรการทุกอย่างที่รัฐป้อนให้ในนามของความหวังดี โดยไม่คำนึงว่าแต่ละมาตรการที่ออกมาจะมีประสิทธิภาพจริงหรือไม่ แม้ภายหลังจะปรากฏข้อมูลให้เห็นว่า นโยบายจัดหาวัคซีนของรัฐบาลเกี่ยวพันกับผลประโยชน์ของกลุ่มทุนใหญ่หรือสถาบันใด ๆ จนทำให้ประเทศไทยได้วัคซีนที่ไม่มีคุณภาพและล่าช้า แต่ก็มีคนจำนวนไม่น้อยพร้อมใจเชื่อคำของรัฐบาลที่ว่า “ฉีดวัคซีน หยุดเชื้อ เพื่อชาติ”

ผู้วิจัยได้อธิบายเพิ่มเติมว่า การเมืองที่มีเป้าหมายกระทำต่อชีวิตมนุษย์มีกระบวนการ มีที่มา และอันตรายเพียงใด โดยเฉพาะในยามเกิดโรคระบาด ซึ่งรัฐรวมศูนย์อำนาจในการตัดสินใจเอาไว้เอง โดยอ้างว่าเพื่อปกป้องประชาชนจากภัยคุกคาม ผ่านแนวคิด “ชีวอำนาจ” (biopower) และ “ชีวการเมือง” (biopolitics) ซึ่งนำเสนอโดย มิเชล ฟูโกต์ (Michel Foucault)

ชีวอำนาจที่ฟูโกต์กล่าวถึงเป็นอำนาจที่ทำงานใน 2 ลักษณะ ได้แก่ 1) การสร้างวินัย ซึ่งมีเป้าหมายคือร่างกายมนุษย์ อำนาจวินัยมองร่างกายเปรียบเสมือนเครื่องจักรชนิดหนึ่ง ซึ่งสามารถปรับแต่งให้มีประสิทธิภาพดีขึ้นได้ และ 2) การควบคุมกำกับ ซึ่งมีเป้าหมายอยู่ที่มนุษยชาติในฐานะเผ่าพันธุ์หนึ่งของสิ่งมีชีวิต กล่าวคือ อำนาจอย่างหลังมุ่งเป้าทำงานกับประชากรมนุษย์ ซึ่งมีกระบวนการทางชีววิทยา ตั้งแต่สืบพันธุ์ เกิด เจ็บป่วย และตาย

ฟูโกต์พยายามเสนอว่า ชีวอำนาจต่างจากอำนาจของผู้ปกครองดินแดนในยุคโบราณซึ่งเป็นเจ้าชีวิต มีประกาศิตสั่งลงโทษผู้อยู่ใต้ปกครองให้ถึงแก่ความตายได้ อำนาจสมัยโบราณจึงเป็นอำนาจแบบทำให้ตาย (take life) หรือยอมให้อยู่ (let live) แต่การทำงานของชีวอำนาจต่างออกไป เพราะเป้าหมายคือ ทำให้อยู่ (make life) หรือไม่ให้ตาย ในบางกรณีอาจยอมให้ตายได้ (let die) หากพิจารณาแล้วว่า การสละชีวิตนั้น ๆ สามารถทำให้ประชากรโดยรวมมีชีวิตที่ดีขึ้น ชีวอำนาจไม่ตัดสินประหารใครเพื่อแสดงว่าตนเป็นเจ้า แต่จะประคบประหงมรักษาชีวิตของผู้อยู่ใต้อำนาจ เนื่องจากมองว่าหากมนุษย์มีชีวิตที่ดีจะทำประโยชน์ได้มากกว่า ชีวอำนาจใช้เครื่องมือและเทคนิคหลากหลายเพื่อวัตถุประสงค์นี้ อาทิ ความรู้ทางการแพทย์และสาธารณสุข ความมั่นคงในชีวิต ฯลฯ

ส่วนชีวการเมือง คือภาคปฏิบัติของชีวอำนาจ โดยเป็นการทำให้อำนาจที่มีเป้าหมายดูแลชีวิตมนุษย์ปรากฏขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม เมื่อการจัดการชีวิตของมนุษย์ถูกนำมาเป็นส่วนหนึ่งของการคำนวณมูลค่าทางเศรษฐกิจ การออกนโยบายใด ๆ เพื่อบริหารจัดการชีวิตมนุษย์ ชีวอำนาจจึงเป็นการกำกับควบคุมชีวิตอย่างแยบยล โดยอาศัยกลไกของชีวการเมือง ผู้ที่อยู่ภายใต้อำนาจเช่นนี้จะไม่รู้สึกว่าชีวิตของตนถูกกำกับตั้งแต่เกิดจนตาย ตราบใดก็ตามที่พวกเขายังได้รับการดูแลเป็นอย่างดี ยิ่งไปกว่านั้น พวกเขาอาจยังเห็นดีเห็นงามกับชีวอำนาจ ซึ่งคอยกำกับดูแลพวกเขาอยู่ ด้วยเหตุนี้ ชีวิตและร่างกายมนุษย์จึงมีความสำคัญในทางการเมืองขึ้นมา เพราะการปกป้องดูแลชีวิตได้กลายเป็นทั้งพันธกิจและเครื่องค้ำจุนความชอบธรรมของผู้มีอำนาจ

ชีวการเมืองกับโรคระบาดของกองทัพไวรัสโคโรนาสายพันธุ์ใหม่ได้เปิดสงครามกับมนุษยชาติ ภายใต้สถานการณ์สู้รบเช่นนี้ รัฐไทยเรียกร้องให้ประชาชนต้องร่วมมือกับรัฐ ปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ มาตรการ และบรรทัดฐานอย่างเคร่งครัด เพื่อขจัดภัยคุกคามอย่างเชื้อโรค พร้อมทั้งตั้งศูนย์บริหารสถานการณ์โควิด-19 (ศบค.) เพื่อรวมศูนย์อำนาจในการตัดสินใจ บัญชาการ การกระจายข้อมูลข่าวสาร และการประกาศมาตรการควบคุมโรค เป็นกระบอกเสียงของรัฐในการรณรงค์ให้ประชาชนไทยปฏิบัติตามวิถีชีวิตแบบปกติใหม่ (new normal) อย่างเคร่งครัด เช่น สวมหน้ากากอนามัยเมื่อออกจากบ้าน ล้างมือบ่อย ๆ หลีกเลี่ยงการรวมตัว ทำงานและเรียนออนไลน์ และทำธุรกรรมผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ เป็นต้น เพื่อป้องกันและควบคุมการระบาดของเชื้อ จะเห็นว่า มาตรการเหล่านี้คือการทำงานของชีวอำนาจที่สร้าง “ความปกติ” ขึ้นในสังคม (normalizing society) เพื่อให้สามารถควบคุมชีวิตมนุษย์ได้โดยง่าย

อย่างไรก็ดี ความปกติที่เพิ่งสร้างก็มีด้านไม่พึงปรารถนาเช่นกัน โดยเฉพาะเมื่อชีวอำนาจนั้นถูกใช้โดยรัฐไทย เพราะเมื่อมนุษย์เผชิญหน้าภัยคุกคามที่มองไม่เห็นและรับมือไม่เป็น พวกเขาจะยอมรับและฝากชีวิตไว้กับอำนาจที่อ้างว่าจะดูแลคุ้มครองให้ปลอดภัย กระทั่งยินดีให้อำนาจนั้นกำกับควบคุมชีวิตประจำวันของตน โดยปราศจากการตั้งคำถามใด ๆ

ในยามที่คนกำลังตระหนกจากโรคระบาด ความรู้ทางการแพทย์ที่แม้เป็นเพียงข้อสมมุติฐานที่ยังไม่ผ่านการพิสูจน์กลับกลายเป็น “ความจริง” ขึ้นมาได้ ไม่ว่าแพทย์จะพูดอะไร คนส่วนใหญ่ที่มีความหวาดกลัวก็พร้อมจะเชื่อเสมอ ตัวอย่างเช่น เมื่อจัดหาวัคซีนตัวหลักไม่ทัน และต้องรณรงค์ให้คนยอมฉีดวัคซีนรองซึ่งไม่มีประสิทธิภาพนัก รัฐบาลจึงฉวยใช้ความรู้จากแพทย์บางคนมาเกลี้ยกล่อมให้คนไทยยินยอมฉีดวัคซีนเท่าที่จัดหามาได้ พร้อมด้วยสูตรไขว้ต่าง ๆ ภายใต้คำกล่าวอ้างว่า รัฐได้เลือกสิ่งที่ดีที่สุดแก่พลเมืองแล้ว

เมื่อการฉีดวัคซีนเพื่อชาติกลายเป็นมาตรฐานของวิถีชีวิตแบบปกติใหม่ไปแล้ว ใครก็ตามที่ละเมิดบรรทัดฐานนี้โดยต่อต้านและวิจารณ์วัคซีนที่มาจากความห่วงใยของรัฐ จะถูกมองว่าผิดปกติจากสังคม หรือเป็นพวก “ชังชาติ” ยิ่งเมื่อคนกลุ่มนี้รวมตัวกันเพื่อเรียกร้องให้รัฐเปิดเผยข้อมูลการจัดซื้อวัคซีนอย่างโปร่งใส ก็ยิ่งถูกมาว่าไม่ปฏิบัติตามมาตรการรักษาระยะห่างทางสังคมและอาจเป็นตัวแพร่เชื้อสู่คนไทยคนอื่นที่ยอมเชื่อฟังรัฐ “ชีวการเมือง” จึงถึงคราวบรรจบกับกระบวนการสร้างชาตินิยม ทำให้การลุกขึ้นมาตรวจสอบงบประมาณและเงื่อนไขในการจัดซื้อวัคซีนกลายเป็นความผิด เพราะไม่เชื่อมั่นว่ารัฐได้จัดหาสิ่งที่ดีที่สุดสำหรับชีวิตประชาชน

ในทัศนะของผู้วิจัย รัฐฉวยใช้ภัยคุกคามจากเชื้อโรค เพื่อเพิ่มอำนาจในการกำกับควบคุมชีวิตของผู้คนอย่างล้วงลึกไปถึงวัตรปฏิบัติประจำวัน ออกกฎหมายฉุกเฉินที่อาจเอื้อประโยชน์ให้คนบางกลุ่ม ปรุงแต่ง “ความจริง” ผ่านสื่อหลักและหน่วยปฏิบัติการข้อมูลข่าวสาร และเสริมสร้างชาตินิยมให้แข็งแกร่งขึ้น

ทั้งหมดนี้เมื่อมองผ่านแนวคิดชีวอำนาจและชีวการเมืองแล้ว จะเห็นได้ว่ากระบวนการจัดหาวัคซีนที่ซับซ้อนซ่อนเงื่อน เป็นเหมือนการเล่นกับความเป็นความตายของมนุษย์ ในขณะเดียวกันก็เป็นเรื่องการเมืองอย่างแยกไม่ออก เพราะเป็นการเมืองที่แนบเนียน กระทั่งว่าผู้คนอาจไม่รู้ตัวด้วยซ้ำว่าชีวิตของตนถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง แต่กำลังทำเพื่อชาติ ทว่าชาติที่ไม่คำนึงถึงการตัดสินใจของเหล่าสมาชิกอาจจะน่ากลัวยิ่งกว่าโรคระบาดที่กัดกินชีวิตของมนุษย์ก็เป็นได้

ดัดแปลงจาก “ชีวการเมืองกับขบวนการสร้างชาตินิยมแบบไทยในภาวะโรคระบาดโควิด-19: ศึกษานโยบายวัคซีนของรัฐไทย” ของ สุมาลี มหณรงค์ชัย. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร. สืบค้นจาก https://covidarchives.sac.or.th/ เมื่อวันที่ 9 กรกฎาคม 2567